جدول اختلاط کودی نشان میدهد کدام کودها را میشود در یک مخزن یا یک محلول ریخت و کدامها با هم رسوب میدهند. مهمترین قاعده این است: کودهای کلسیمدار (مثل نیترات کلسیم) را با کودهای فسفاته و سولفاته در یک مخزن غلیظ مخلوط نکنید؛ این دو باید در دو مخزن جدا (مخزن A و B) یا در نوبتهای جداگانه مصرف شوند. در ادامه جدول کامل اختلاط، روش دو مخزنی و نکات کوددهی برای زراعتهای رایج آمده است.

چرا کشاورزان کودها را مخلوط میکنند؟
اختلاط کودها وقت، هزینه کارگر و رفتوآمد در زمین را کم میکند و امکان میدهد در یک نوبت چند عنصر به گیاه برسد. اما اگر کودها از نظر شیمیایی ناسازگار باشند، با هم واکنش میدهند و رسوب میکنند؛ عنصرهای غذایی از دسترس گیاه خارج میشوند و در کودآبیاری، قطرهچکانها و فیلترها میگیرند.
آزمون سازگاری کودها (آزمون شیشه)
- مقدار کمی از کودهایی که میخواهید مخلوط کنید را به نسبت مصرف واقعی در یک لیوان یا شیشه شفاف بریزید.
- با همان آبی که در مزرعه مصرف میکنید پر کنید و هم بزنید.
- شیشه را در جای ثابت بگذارید. بعد از ۱۵ تا ۳۰ دقیقه و برای کودآبیاری بهتر است تا ۲۴ ساعت بعد هم بررسی کنید.
- اگر هر کدام از اینها را دیدید، کودها ناسازگارند: دو فاز شدن، رسوب یا تهنشینی، حالت ژلهای، تغییر رنگ، ذرات روغنی معلق یا حالت خمیری.
- اگر مشکلی نبود، اول روی سطح کوچکی از مزرعه امتحان کنید و بعد در سطح وسیع مصرف کنید.
چرا بعضی کودها با هم سازگار نیستند؟
یون کلسیم با فسفات، فسفات کلسیم و با سولفات، سولفات کلسیم (گچ) میسازد که هر دو کممحلولاند. نتیجه: رسوب در مخزن، گرفتگی قطرهچکان و از دست رفتن بخشی از کود. آهن و ریزمغذیهای غیرکلاته هم در محلول قلیایی و در کنار فسفات رسوب میکنند.
جدول اختلاط کودهای رایج
| کود | اوره | نیترات آمونیوم | نیترات کلسیم | NPK فسفردار / MAP | سولفات پتاسیم | سولفات منیزیم | ریزمغذی کلات |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| اوره | — | سازگار | سازگار | سازگار | سازگار | سازگار | سازگار |
| نیترات آمونیوم | سازگار | — | سازگار | سازگار | سازگار | سازگار | سازگار |
| نیترات کلسیم | سازگار | سازگار | — | ناسازگار | ناسازگار | ناسازگار | معمولاً سازگار |
| NPK فسفردار / MAP | سازگار | سازگار | ناسازگار | — | سازگار | احتیاط در غلظت بالا | احتیاط با آهن |
| سولفات پتاسیم | سازگار | سازگار | ناسازگار | سازگار | — | سازگار | سازگار |
| سولفات منیزیم | سازگار | سازگار | ناسازگار | احتیاط در غلظت بالا | سازگار | — | سازگار |
«احتیاط» یعنی در غلظت پایین محلولپاشی معمولاً مشکلی نیست، ولی در محلولهای غلیظ کودآبیاری ممکن است رسوب بدهد. همیشه آزمون شیشه انجام دهید.
در جدولهای رنگی اختلاط کود که در بسیاری از منابع، از جمله تصویر بالای همین صفحه، آمده است، رنگ سبز یعنی قابل اختلاط، زرد یعنی اختلاط محدود و با احتیاط، و قرمز یعنی ناسازگار.
نکاتی برای جدول اختلاط کودها
- کودهای کلسیمدار: بهتر است با کودهای دیگر مخلوط نشوند. اختلاط آنها با کودهای سولفاتدار و فسفاتدار رسوب میدهد.
- کودهایی با یون مشترک: اگر دو کود یک عنصر مشترک داشته باشند، مثل نیترات پتاسیم و سولفات پتاسیم، حلالیت هر دو در مخلوط بهطور محسوسی کم میشود. غلظت را پایینتر بگیرید.
- آب سخت: آبی که کلسیم، منیزیم یا سولفات زیادی دارد، با کودها واکنش میدهد و حلالیت را کم میکند. این مشکل در بسیاری از آبهای چاه مناطق مرکزی ایران رایج است.
- اوره: با بیشتر کودها سازگار است، اما مخلوط آن با بعضی کودها مثل نیترات آمونیوم کلسیم رطوبت جذب میکند و باید بلافاصله مصرف شود.
- کلرید پتاسیم و سولفات پتاسیم: با بیشتر کودها مخلوط میشوند، ولی مخلوط آنها با اوره و نیترات آمونیوم کلسیم را باید فوراً مصرف کرد.
- فسفاتها و کلسیم: کودهای فسفاته (اسید فسفریک، فسفات پتاسیم، فسفات آمونیوم، سوپرفسفات) با کودهای کلسیمدار (آهک، نیترات آمونیوم کلسیم، نیترات کلسیم، کلرید کلسیم) ناسازگارند.
- ریزمغذیها: اختلاطشان معمولاً بلامانع است چون مقدارشان کم است؛ فرم کلات پایدارتر است. آهن غیرکلات را با فسفاتها مخلوط نکنید.
- pH آب: بهتر است بین ۵٫۵ تا ۷ باشد. pH بالا دسترسی آهن، منگنز و روی را کم میکند و رسوب را زیاد.
- کودهای آلی: هیومیک اسید، فولویک اسید و جلبک با بیشتر کودهای شیمیایی سازگارند، اما برچسب را بخوانید. برای یک نمونه رایج، مطلب ترکیب هیومیک اسید با کود سه بیست را ببینید.
حلالیت کودها و اثر دمای آب
هر کود تا حد مشخصی در آب حل میشود و این حد با دما تغییر میکند. اعداد زیر حلالیت تقریبی در دمای حدود ۲۰ درجه است که در منابع کودآبیاری رایج آمده؛ در محلولهای مخزن همیشه خیلی کمتر از این حد کار کنید.
| کود | حلالیت تقریبی (گرم در لیتر، ۲۰ درجه) |
|---|---|
| نیترات آمونیوم | حدود ۱۹۰۰ |
| نیترات کلسیم | حدود ۱۳۰۰ |
| اوره | حدود ۱۰۶۰ |
| سولفات آمونیوم | حدود ۷۵۰ |
| مونوآمونیوم فسفات (MAP) | حدود ۳۷۰ |
| کلرید پتاسیم | حدود ۲۵۵ |
| نیترات پتاسیم | حدود ۲۱۰ |
| سولفات پتاسیم | حدود ۱۱۰ |
حل شدن اوره و نیترات آمونیوم گرماگیر است و آب را سرد میکند؛ در نتیجه کود بعدی کمتر حل میشود. در زمستان یا با آب سرد، این کودها را اول حل کنید، صبر کنید آب به دمای محیط برگردد و بعد بقیه را اضافه کنید. سولفات پتاسیم کممحلول است و باید در آب زیاد و با هم زدن کافی حل شود.
روش دو مخزنی (A و B) در کودآبیاری
- مخزن A: نیترات کلسیم، نیترات پتاسیم، آهن کلات.
- مخزن B: کودهای فسفاته (MAP، اسید فسفریک)، سولفاتها (سولفات پتاسیم، سولفات منیزیم)، بقیه ریزمغذیها، نیترات پتاسیم.
این دو مخزن جداگانه تزریق میشوند و فقط در غلظت بسیار رقیق در لوله اصلی به هم میرسند. اگر یک انژکتور دارید، آنها را در دو نوبت آبیاری جدا بدهید.
ترتیب حل کردن کودها در مخزن
- مخزن را تا حدود دوسوم آب کنید.
- اسیدها (اگر برای اصلاح pH لازم است) را اول اضافه کنید؛ همیشه اسید به آب، نه آب به اسید.
- کودهای پودری را یکییکی و بعد از حل شدن کامل قبلی اضافه کنید.
- کودهای مایع و کلاتها را در آخر بریزید.
- بقیه آب را اضافه کنید و هم بزنید.
برای اختلاط کود با سموم، جدول اختلاط سموم با کود را ببینید. توضیح فرمولهای NPK و زمان مصرف هر کدام هم در مطلب کود NPK آمده است.
شوری محلول و زمان تزریق در کودآبیاری
هر کودی که به آب اضافه میکنید، EC (شوری) محلول را بالا میبرد. اگر آب آبیاری خودش شور است، غلظت کود را کمتر و دفعات را بیشتر کنید. برای کودآبیاری، معمولاً آبیاری را با آب خالی شروع کنید، کود را در میانه زمان آبیاری تزریق کنید و چند دقیقه آخر دوباره آب خالی بدهید تا لولهها شسته شوند و کود در قطرهچکانها نماند. کودهای اسیدی مثل اسید فسفریک خورندهاند؛ مخزن و انژکتور باید مقاوم باشند.
نکات کوددهی در برنج و زراعتهای رایج
بسیاری از کشاورزان دنبال جدول کوددهی برنج جهاد کشاورزی هستند. توصیه رسمی کود برنج در هر استان بر اساس آزمون خاک و رقم صادر میشود و بهتر است آن را از مرکز خدمات جهاد کشاورزی یا مؤسسه تحقیقات برنج کشور بگیرید. اصول کلی که در این توصیهها تکرار میشود:
| مرحله در برنج | کود | نکته |
|---|---|---|
| قبل از نشاکاری | فسفر، پتاس و بخشی از نیتروژن | با گلخرابی با خاک مخلوط شود |
| پنجهزنی | سرک نیتروژن (اوره) | آب کرت را کم و بعد از کود ببندید تا اوره هدر نرود |
| شروع تشکیل خوشه (آبستنی) | سرک دوم نیتروژن و در صورت نیاز پتاس | نیتروژن دیرهنگام خوابیدگی و بلاست را زیاد میکند |
| در صورت کمبود | سولفات روی | کمبود روی در شالیزارهای غرقاب و آهکی رایج است |
اشتباهات رایج
- ریختن نیترات کلسیم و سولفات منیزیم یا MAP در یک مخزن.
- حل کردن کود در آب کم که محلول اشباع و رسوب میدهد.
- نگه داشتن محلول غلیظ در هوای سرد که کود دوباره کریستاله میشود.
- ریختن آب روی اسید غلیظ.
- استفاده از آب شور بدون توجه به EC نهایی محلول.
سؤالات متداول
نیترات کلسیم را با چه کودی نباید مخلوط کرد؟
با کودهای فسفاته (MAP، NPK فسفردار، اسید فسفریک) و کودهای سولفاته (سولفات پتاسیم، سولفات منیزیم، سولفات روی) در محلول غلیظ.
اوره با چه کودهایی سازگار است؟
اوره تقریباً با همه کودهای محلول رایج سازگار است و از کودهای کممشکل در اختلاط حساب میشود.
آیا میشود هیومیک اسید را با کود ۲۰-۲۰-۲۰ مخلوط کرد؟
معمولاً بله، اما هیومیک در pH پایین و آب سخت ممکن است لخته شود. اول آزمون شیشه بگیرید.
آزمون شیشه چطور انجام میشود؟
کودها را به همان نسبت مصرف در یک شیشه آب بریزید، هم بزنید و ۱۵ تا ۳۰ دقیقه صبر کنید. رسوب، لخته یا کدری یعنی ناسازگاری.
جدول کوددهی برنج جهاد کشاورزی را از کجا بگیرم؟
از مرکز خدمات جهاد کشاورزی دهستان یا شهرستان خود؛ توصیه آنها بر اساس آزمون خاک مزرعه شماست و از هر جدول عمومی دقیقتر است.
فروشگاه نهاده دارید؟ شرایط اخذ نمایندگی فروش کود کشاورزی را ببینید.
آرمان بذر سپاهان | وارد کننده و تولید کننده کود های ارگانیک و شیمیایی