کاشت توتون در دو مرحله انجام میشود: اول تولید نشا در خزانه از اواخر زمستان، و بعد انتقال نشاهای ۶ تا ۸ هفتهای به زمین اصلی وقتی خطر سرما رفع شد. بعد از آن، سرزنی و حذف پاجوش، برداشت برگها از پایین به بالا و عملآوری (خشک کردن) تعیینکننده کیفیت محصول است. در ایران کشت توتون معمولاً با قرارداد و زیر نظر شرکت دخانیات انجام میشود، پس پیش از کاشت شرایط قرارداد و رقم مجاز منطقه را از آنها بپرسید. در این راهنما مراحل کاشت، داشت و برداشت توتون را قدم به قدم آوردهایم.
تفاوت توتون و تنباکو
هر دو از جنس نیکوتیانا هستند. توتون معمولاً به گونه Nicotiana tabacum گفته میشود که برای سیگار و پیپ استفاده میشود، و تنباکو در ایران بیشتر به گونه Nicotiana rustica و برگهایی که برای قلیان عملآوری میشوند گفته میشود. روش کاشت آنها شبیه است، اما رقم، تغذیه و روش عملآوری فرق میکند.
تاریخچه کاشت توتون
توتون بومی قاره آمریکاست و بومیان آنجا قرنها پیش از ورود اروپاییها آن را میکاشتند. نام علمی جنس آن، نیکوتیانا، از نام ژان نیکو، سفیر فرانسه در پرتغال گرفته شده که در قرن شانزدهم توتون را بهعنوان گیاه دارویی برای دربار فرانسه (کاترین دو مدیچی) فرستاد. توتون از اروپا به سرتاسر جهان رسید و در دوره صفویه به ایران آمد. از آن زمان در مناطق مختلف کشور، بهویژه شمال و شمالغرب، کاشته میشود. ماجرای مشهور نهضت تنباکو در دوره قاجار هم نشان میدهد این محصول از دیرباز در اقتصاد ایران جایگاه داشته است.
اهمیت کاشت توتون
توتون برای بسیاری از کشاورزان شمال و شمالغرب کشور محصولی قراردادی با بازار نسبتاً مشخص است. در برنامه ششم توسعه هم افزایش تولید داخلی تنباکو و توتون برای کاهش واردات هدفگذاری شده بود. برای کشاورز، مزیت اصلی این است که محصول معمولاً پیش از کاشت قرارداد خرید دارد و ریسک فروش کمتری نسبت به بعضی محصولات صیفی دارد.
کاشت توتون در خشکسالی
نیاز آبی توتون از بسیاری از محصولات صیفی و سبزی کمتر است و به همین دلیل در بعضی مناطق بهعنوان جایگزینی برای محصولات پرآب مطرح میشود. توتون شرقی (اورینتال) بیشترین تحمل را به کمآبی دارد و در خاکهای فقیر و دیمی هم محصول باکیفیت میدهد. ارقام ویرجینیا و بارلی در کمآبی برگ کوچک و عملکرد کمتری دارند و برای کیفیت مطلوب آبیاری منظم لازم دارند. در هر حال، توتون به ماندابی هم حساس است و آبیاری سنگین ریشه را میپوساند.
انواع توتون
| نوع | روش عملآوری | ویژگی |
|---|---|---|
| ویرجینیا | با هوای گرم در کوره (Flue-cured) | برگ زرد روشن؛ رایج در شمال ایران |
| بارلی | با هوای آزاد در سایه (Air-cured) | برگ قهوهای روشن؛ نیتروژن بیشتری میخواهد |
| شرقی (اورینتال) | در آفتاب (Sun-cured) | برگ ریز و معطر؛ مناسب مناطق کوهستانی و خاک فقیرتر، مثل شمالغرب |
شرایط مناسب کاشت توتون
- اقلیم: توتون به سرما و یخبندان حساس است و فصل رشد بدون یخبندان حدود چهار ماه لازم دارد. استانهای گیلان، مازندران، گلستان، آذربایجان غربی و کردستان از مناطق سنتی کشت در ایراناند.
- خاک: سبک تا متوسط و زهکشدار، با pH کمی اسیدی تا خنثی. خاکهای سنگین و غرقابی پوسیدگی ریشه میدهند.
- کلر: کلر زیاد در خاک یا آب و کود، کیفیت سوختن برگ را خراب میکند. از کود کلرید پتاسیم استفاده نکنید و سولفات پتاسیم را جایگزین کنید.
- تناوب: توتون را پشت سر توتون یا بعد از گوجهفرنگی، سیبزمینی و بادمجان نکارید، چون بیماریها و نماتدهای مشترک دارند.
مرحله اول: تولید نشا در خزانه
- خزانه را در جای آفتابگیر و دور از باد، با بستر نرم و ضدعفونیشده آماده کنید. امروزه سینیهای کشت شناور یا سینی نشا هم رایج است.
- بذر توتون بسیار ریز است؛ آن را با ماسه نرم یا خاکستر مخلوط و یکنواخت روی بستر پخش کنید. بذر را نپوشانید یا فقط خیلی سطحی بپوشانید.
- روی خزانه را با پوشش پلاستیکی یا تونل بپوشانید تا رطوبت و گرما حفظ شود.
- سطح بستر تا سبز شدن باید همیشه مرطوب باشد. آبیاری با آبپاش ریز انجام شود. دمای حدود ۲۰ تا ۲۷ درجه برای جوانهزنی مناسب است.
- اگر نشاها خیلی متراکم سبز شدند، آنها را تنک کنید تا فاصله حدود ۲ تا ۵ سانتیمتر بین آنها بماند.
- با رشد نشاها، کمکم پوشش را باز کنید تا نشا به هوای بیرون عادت کند (مقاومسازی).
- نشا معمولاً ۶ تا ۱۰ هفته بعد، وقتی ۵ تا ۷ برگ و حدود ۱۰ تا ۱۵ سانتیمتر ارتفاع و ساقه محکم داشت، آماده انتقال است.
مرحله دوم: انتقال نشا به زمین اصلی
| مورد | مقدار رایج |
|---|---|
| زمان انتقال | بعد از رفع خطر سرما؛ در شمال کشور معمولاً اردیبهشت |
| فاصله ردیف | حدود ۹۰ تا ۱۲۰ سانتیمتر (ویرجینیا و بارلی) |
| فاصله بوته | حدود ۴۰ تا ۶۰ سانتیمتر؛ برای توتون شرقی فاصلهها کمتر است |
نشاکاری را در هوای خنک (عصر یا روز ابری) انجام دهید و بلافاصله آبیاری کنید. نشاهای از بین رفته را در یکی دو هفته اول واکاری کنید تا مزرعه یکنواخت بماند.
برنامه کودی توتون
نیاز کودی بر اساس نوع توتون و آزمون خاک فرق میکند. نیتروژن کم، برگ زرد و کوچک میدهد و نیتروژن زیاد، برگ ضخیم و دیررس با کیفیت پایین. نیتروژن را تقسیط کنید و بعد از سرزنی ادامه ندهید. پتاسیم از عناصر کلیدی کیفیت توتون است و باید به شکل سولفات مصرف شود. برای انتخاب فرمول کود کامل مطلب کود NPK و برای اختلاط کودها جدول اختلاط کودی را ببینید.
شرایط نگهداری و رشد توتون در مزرعه
توتون به شرایط پیچیدهای نیاز ندارد، اما چند چیز را باید رعایت کرد. اول، نور مستقیم آفتاب؛ در سایه برگها ریز و گیاه ضعیف میشود. دوم، خاک زهکشدار؛ ماندابی حتی برای مدت کوتاه، ریشه را آسیب میزند. سوم، دمای مناسب؛ گیاه در هوای معتدل تا گرم بهترین رشد را دارد و سرما و یخبندان آن را از بین میبرد. چهارم، تغذیه متعادل؛ زیادهروی در کود، بهخصوص نیتروژن، کیفیت برگ را پایین میآورد.
برنامه کودی توتون با محصولات آرمان بذر
| مرحله | زمان مصرف | روش | نوع کود | عناصر |
|---|---|---|---|---|
| ۱ | آمادهسازی زمین قبل از کاشت | خاکی | فسفات آمونیوم آرمافرت، کود مایع مرغی تانسو | نیتروژن، فسفر، گوگرد، آمینواسید |
| ۲ | قبل از انتقال نشا | آبیاری | هومی استار | هیومیک و فولویک اسید، پتاسیم |
| ۳ | بعد از انتقال نشا | محلولپاشی | آمین استار | آمینواسید، نیتروژن |
| ۴ | رشد رویشی و برگدهی | آبیاری | NPK ۲۰-۲۰-۲۰ آرمافرت | نیتروژن، فسفر، پتاسیم |
| ۵ | پهن شدن برگها | آبیاری | سیفر استار | عصاره جلبک دریایی |
برای برگدهی بیشتر بعد از برداشت اول، میشود هومی استار و کود سهبیست را با هم تکرار کرد. مقدار دقیق را بر اساس آزمون خاک و برچسب تعیین کنید و از کودهای کلردار پرهیز کنید.
داشت توتون
آبیاری
در شمال کشور بخشی از نیاز آبی با باران تأمین میشود. در بقیه مناطق، آبیاری منظم در دوره رشد سریع برگها مهم است. آب زیاد در نزدیکی برداشت، عملآوری را سختتر میکند.
وجین و خاکدهی پای بوته
در هفتههای اول بعد از نشاکاری، علف هرز را کنترل کنید و پای بوتهها خاکدهی کنید تا ریشههای جدید بیشتری تشکیل شود و بوته محکم شود.
سرزنی و حذف پاجوش
وقتی گلآذین ظاهر شد، سر بوته را همراه با گلآذین قطع کنید (سرزنی). با این کار مواد غذایی بهجای بذر به برگها میرود و برگها بزرگتر و سنگینتر میشوند. بعد از سرزنی پاجوشهای زیاد درمیآیند که باید مرتب حذف شوند.
آفات و بیماریها
- شته، کرمهای برگخوار و تریپس از آفات رایجاند.
- بیماریهای ویروسی (مثل موزاییک توتون)، سفیدک داخلی (کپک آبی) و پوسیدگی ریشه از مهمترین بیماریها هستند.
- گل جالیز در بعضی مزارع مشکل جدی است؛ تناوب طولانی کمک میکند.
- کارگران سیگاری با دست آلوده ممکن است ویروس موزاییک را منتقل کنند؛ قبل از کار با نشاها دستها را بشویید.
برداشت و عملآوری توتون
در توتون ویرجینیا برگها از پایین به بالا و در چند نوبت، وقتی رنگشان کمی روشن و زرد مایل به سبز شد، چیده میشوند. در توتون بارلی معمولاً کل بوته یکجا بریده و آویزان میشود. بعد از برداشت، برگها بسته به نوع توتون در کوره، سایهبان یا آفتاب خشک میشوند. کیفیت نهایی بیشتر از هر چیز به رسیدگی درست برگ هنگام برداشت و کنترل دما و رطوبت در عملآوری بستگی دارد.
اشتباهات رایج در کاشت توتون
- استفاده از کود یا آب کلردار.
- مصرف نیتروژن زیاد و دیرهنگام.
- تأخیر در سرزنی و حذف نکردن پاجوشها.
- کاشت پشت سر هم در یک زمین.
- برداشت برگهای نارس یا بیش از حد رسیده.
اگر محصولات سبزی و صیفی هم میکارید، راهنمای کاشت سبزی خوردن در زمین کشاورزی را هم ببینید.
سؤالات متداول درباره کاشت توتون
بهترین زمان کاشت توتون کی است؟
بذر در خزانه از اواخر زمستان کاشته میشود و نشاها بعد از رفع خطر سرما، معمولاً در اردیبهشت، به زمین منتقل میشوند.
کشت توتون در ایران آزاد است؟
کشت تجاری توتون در ایران معمولاً با قرارداد و زیر نظر شرکت دخانیات انجام میشود. قبل از کاشت از شرایط قانونی و قرارداد منطقه خود مطمئن شوید.
سرزنی توتون چیست؟
قطع سر بوته و گلآذین برای اینکه مواد غذایی به برگها برسد و برگها بزرگتر و باکیفیتتر شوند.
توتون در خشکسالی جواب میدهد؟
توتون شرقی تحمل بیشتری به کمآبی دارد، ولی ارقام ویرجینیا و بارلی در کمآبی برگ کوچک و عملکرد کم میدهند.
چرا نباید کود کلرید پتاسیم به توتون داد؟
کلر در برگ جمع میشود و قابلیت سوختن و کیفیت توتون را پایین میآورد. سولفات پتاسیم جایگزین مناسب است.
آرمان بذر سپاهان | وارد کننده و تولید کننده کود های ارگانیک و شیمیایی