آرمان بذر سپاهان | وارد کننده و تولید کننده کود های ارگانیک و شیمیایی
نویسنده: مدیر سایت 
انتخاب درخت برای حیاط، باغچه، محوطه ویلا یا فضای نزدیک ساختمان فقط به زیبایی، میوهدهی و میزان سایه آن محدود نمیشود. نوع و نحوه رشد ریشه نیز اهمیت زیادی دارد. بعضی درختان ریشههایی گسترده، قوی و مهاجم تولید میکنند که ممکن است در بلندمدت به کفسازی، جدول، دیوار، لولههای فرسوده یا فضای اطراف ساختمان فشار وارد کنند. به همین دلیل، بسیاری از افراد هنگام طراحی فضای سبز میپرسند درختان کم ریشه کدامند و چه نوع درختی برای محیط محدود مناسبتر است؟
برای پاسخ درست باید میان درخت کمعمق، درخت دارای ریشه کمتهاجم و درخت پاکوتاه تفاوت قائل شویم. ممکن است ریشه یک درخت در عمق کمی از خاک قرار داشته باشد، اما در سطح وسیعی گسترش پیدا کند. بنابراین سطحی بودن ریشه همیشه به معنای مناسب بودن درخت برای کاشت کنار دیوار یا ساختمان نیست.
منظور از درخت کم ریشه چیست؟
اصطلاح «درخت کم ریشه» یک اصطلاح دقیق گیاهشناسی نیست. معمولاً مردم این عبارت را برای درختانی به کار میبرند که ریشههای آنها عمق یا گستردگی کمتری دارد و احتمال آسیبرساندن آنها به سازههای اطراف پایینتر است.
ریشه درخت وظیفه ثابت نگه داشتن گیاه، جذب آب و دریافت عناصر غذایی را بر عهده دارد. هیچ درخت سالمی بدون سیستم ریشهای مناسب رشد نمیکند. حتی درختان کوچک نیز ممکن است ریشههای خود را تا خارج از محدوده تاج گسترش دهند.
میزان رشد ریشه فقط به گونه درخت بستگی ندارد. جنس خاک، عمق خاک، مقدار رطوبت، روش آبیاری، سن درخت، پایه نهال و دسترسی به آب نیز روی رشد ریشه اثر میگذارند. برای مثال، آبیاری سطحی و مکرر میتواند ریشه را به رشد در لایههای بالایی خاک تشویق کند.
تفاوت ریشه سطحی با ریشه غیرمهاجم
پیش از بررسی اینکه درختان کم ریشه کدامند، باید تفاوت دو مفهوم را بدانیم. درخت دارای ریشه سطحی، بخش زیادی از ریشههای خود را در لایههای بالایی خاک گسترش میدهد. بعضی افراها، مرکبات و درختان مناطق مرطوب چنین رفتاری دارند.
در مقابل، ریشه غیرمهاجم به ریشهای گفته میشود که معمولاً با قدرت زیاد به اطراف گسترش پیدا نمیکند، پاجوشهای فراوان نمیسازد و احتمال بلند کردن کفپوش یا ورود آن به لولههای آسیبدیده کمتر است.
یک درخت ممکن است ریشه سطحی داشته باشد، اما به دلیل گستردگی زیاد برای کنار پیادهرو مناسب نباشد. بنابراین هنگام انتخاب نهال، علاوه بر عمق ریشه باید اندازه نهایی تاج، قدرت رشد و فاصله مناسب کاشت را نیز در نظر گرفت.
مرکبات؛ از درختان دارای ریشه نسبتاً سطحی
پرتقال، نارنگی، لیموترش، لیموشیرین و سایر مرکبات بخش زیادی از ریشههای فعال خود را در لایههای نزدیک سطح خاک گسترش میدهند. ریشههای آنها معمولاً تا محدوده تاج و گاهی کمی فراتر از آن رشد میکنند.
مرکبات پاکوتاه برای حیاط، باغچه و حتی گلدانهای بزرگ گزینههای مناسبی هستند؛ بهخصوص اگر نهال روی پایه کنترلکننده رشد پیوند شده باشد. البته این درختان نباید دقیقاً کنار دیوار، کفسازی یا لولههای آب کاشته شوند.
ریشه سطحی مرکبات در برابر خشکی، فشردگی خاک و آبیاری نامناسب حساس است. استفاده از مالچ و آبیاری عمیق و منظم میتواند به سلامت ریشه کمک کند.
درخت سیب پاکوتاه
درخت سیب معمولی میتواند رشد نسبتاً زیادی داشته باشد، اما سیبهای پیوندشده روی پایههای پاکوتاه، اندازه کمتر و سیستم ریشهای محدودتری دارند. این درختان برای باغچههای کوچک و باغهای متراکم مناسبتر هستند.
هنگام خرید باید از فروشنده درباره نوع پایه سؤال شود؛ زیرا نام رقم میوه بهتنهایی اندازه نهایی درخت را مشخص نمیکند. یک رقم سیب ممکن است روی پایه بذری به درختی بزرگ و روی پایه پاکوتاه به درختی کوچک تبدیل شود.
سیب پاکوتاه به دلیل ریشه محدودتر ممکن است در سالهای اولیه به قیم یا تکیهگاه نیاز داشته باشد. آبیاری و تغذیه آن نیز باید منظم باشد، زیرا حجم کم خاک اطراف ریشه سریعتر خشک میشود.
گلابی و بِه روی پایههای کنترلکننده
گلابی روی پایه بذری میتواند رشد زیادی داشته باشد؛ اما بعضی نهالهای گلابی که روی پایه بِه یا پایههای نیمهپاکوتاه پیوند شدهاند، برای فضاهای محدود مناسبترند. این نهالها معمولاً تاج کوچکتر و رشد قابلکنترلتری دارند.
خود درخت بِه نیز در مقایسه با بسیاری از درختان میوه اندازه متوسطتری دارد و میتوان آن را با هرس اصولی مدیریت کرد. بااینحال، سازگاری پایه و رقم، وضعیت خاک و شرایط آبوهوایی باید پیش از خرید بررسی شود.
هلو و شلیل پاکوتاه
هلو و شلیل معمولاً از درختان میوه با رشد متوسط هستند. نهالهای پیوندی روی پایههای کنترلکننده رشد میتوانند برای باغچههای خانگی مناسب باشند. این درختان به خاک دارای زهکشی مناسب نیاز دارند و ماندن آب اطراف ریشه میتواند موجب ضعف و بیماری ریشه شود.
هرس سالانه نقش مهمی در کنترل اندازه هلو و شلیل دارد. حتی اگر نهال ریشه و تاج نسبتاً محدودی داشته باشد، بدون هرس ممکن است شاخههای آن فضای زیادی اشغال کنند.
انار برای فضاهای محدود
انار را میتوان به صورت درخت کوچک یا درختچه چندساقه پرورش داد. این گیاه با هرس قابل کنترل است و در بسیاری از مناطق گرم و خشک ایران عملکرد مناسبی دارد.
بااینحال، انار ممکن است از بخش پایینی تنه و اطراف طوقه پاجوش تولید کند. برای جلوگیری از گسترش نامنظم، پاجوشها باید بهطور مرتب حذف شوند. بهتر است انار نیز با فاصله مناسب از دیوار و مسیرهای لولهکشی کاشته شود.
افرا ژاپنی؛ گزینهای زینتی برای باغچه
افرای ژاپنی درختی زینتی، کوچک و دارای رشد نسبتاً آهسته است. ریشههای آن بیشتر حالت ظریف و سطحی دارند و با فراهم بودن فضای کافی میتواند برای باغچههای کوچک مناسب باشد.
این درخت به گرمای شدید، آفتاب سوزان، باد خشک و کمآبی حساس است. بنابراین بیشتر برای مناطق معتدل یا محلی با نور ملایم مناسب است و در همه اقلیمهای ایران نتیجه یکسانی ندارد.
به دلیل سطحی بودن ریشهها، نباید خاک اطراف آن را عمیق بیل زد یا روی محدوده ریشه خاک زیادی اضافه کرد.
درخت توری یا یاس هندی
درخت توری که با نام یاس هندی نیز شناخته میشود، یک درخت زینتی کوچک تا متوسط با گلهای زیباست. امکان کنترل اندازه آن با انتخاب رقم مناسب و هرس صحیح وجود دارد و به همین دلیل در برخی حیاطها و فضاهای شهری کاشته میشود.
ریشه این درخت ممکن است در لایههای سطحی خاک گسترش پیدا کند. بنابراین هرچند اندازه آن از بسیاری از درختان سایهانداز کمتر است، نباید چسبیده به موزاییک، جدول یا دیوار کاشته شود.
نخلها و سیستم ریشه افشان
نخل از نظر گیاهشناسی با بسیاری از درختان چوبی تفاوت دارد. ریشههای نخل حالت افشان دارند و مانند ریشه بعضی درختان چوبی با افزایش سن به شکل تنههای ضخیم زیرزمینی درنمیآیند.
برخی نخلهای زینتی برای محوطههایی با اقلیم گرم مناسباند، اما اندازه نهایی گونه باید پیش از کاشت بررسی شود. نخل بزرگ همچنان به فضای کافی، خاک مناسب و فاصله ایمن از سازهها نیاز دارد.
چه درختانی برای کنار ساختمان مناسب نیستند؟
درختانی مانند بید، صنوبر، توت، اکالیپتوس، زبانگنجشک، اقاقیا و برخی افراهای بزرگ معمولاً ریشههای گسترده یا رشد سریعی دارند. کاشت این درختان در فضای کوچک و نزدیک ساختمان، لوله، استخر یا کفسازی میتواند در آینده مشکلساز شود.
انجیر نیز با وجود مقاومت بالا، میتواند ریشههای گستردهای ایجاد کند و نباید در نزدیکی سازه، چاه، لوله یا دیوار قدیمی کاشته شود. ریشه درخت معمولاً بتن سالم را سوراخ نمیکند، اما میتواند از ترکها، اتصالات معیوب و مسیرهای مرطوب استفاده کند.
فاصله مناسب کاشت درخت کم ریشه
حتی پس از مشخص شدن اینکه درختان کم ریشه کدامند، کاشت بدون فاصله مناسب توصیه نمیشود. فاصله باید بر اساس اندازه بالغ درخت، عرض تاج، نوع خاک، محل لولهها و وضعیت پی ساختمان تعیین شود.
نهال کوچک امروز ممکن است چند سال بعد چندین برابر بزرگتر شود. قبل از کاشت، محل دقیق لوله آب و فاضلاب، کابل، دیوار، استخر و کفسازی مشخص شود. انتخاب محل فقط بر اساس اندازه فعلی نهال یکی از رایجترین اشتباهات در طراحی فضای سبز است.
اگر فضای بسیار محدودی دارید، کاشت درخت پاکوتاه در گلدان بزرگ، فلاورباکس مهندسیشده یا بستر دارای مانع ریشه میتواند گزینه مطمئنتری باشد.
چگونه رشد ریشه را کنترل کنیم؟
انتخاب پایه پاکوتاه، هرس اصولی تاج، آبیاری عمیق، جلوگیری از آبیاری در کنار دیوار و فراهم کردن خاک مناسب به کنترل رفتار ریشه کمک میکند. ریشه معمولاً به سمت بخشهایی حرکت میکند که آب، اکسیژن و مواد غذایی بیشتری دارند.
هرس شدید ریشه بدون نظر متخصص کار درستی نیست. قطع تعداد زیادی از ریشهها میتواند تعادل درخت را بر هم بزند، جذب آب را کاهش دهد و احتمال سقوط در باد را بیشتر کند.
نصب مانع ریشه نیز باید بهصورت اصولی انجام شود. مانع نامناسب ممکن است ریشه را به سمت سطح خاک هدایت کند یا فضای رشد آن را بیش از حد کاهش دهد.
سوالات متداول درباره درختان کم ریشه
آیا درخت کم ریشه به ساختمان آسیب نمیزند؟
هیچ تضمین مطلقی وجود ندارد. نوع درخت، فاصله کاشت، وضعیت لولهها و کیفیت سازه همگی مؤثر هستند. حتی درخت کوچک نیز نباید چسبیده به ساختمان کاشته شود.
بهترین درخت میوه کم ریشه کدام است؟
مرکبات پاکوتاه، سیب پاکوتاه، برخی گلابیهای پیوندی و هلو یا شلیل روی پایه کنترلکننده از گزینههای قابل بررسی هستند.
آیا انجیر درخت کم ریشهای است؟
بخش زیادی از ریشه انجیر میتواند نزدیک سطح خاک باشد، اما ریشه آن قدرت گسترش بالایی دارد. انجیر برای کاشت نزدیک دیوار، لوله و ساختمان مناسب نیست.
آیا میتوان درخت را داخل گلدان نگهداری کرد؟
بله، گونهها و ارقام پاکوتاه را میتوان در گلدان بزرگ نگهداری کرد؛ به شرطی که زهکشی، حجم خاک، آبیاری و تغذیه مناسب فراهم شود.
جمعبندی
در پاسخ به این پرسش که درختان کم ریشه کدامند، باید گفت مرکبات پاکوتاه، سیب و گلابی روی پایههای کنترلکننده، هلو و شلیل پاکوتاه، انار، افرا ژاپنی و برخی درختان زینتی کوچک میتوانند برای فضاهای محدود مناسبتر باشند.
بااینحال، صرفاً سطحی یا محدود بودن ریشه برای انتخاب کافی نیست. اندازه بالغ درخت، قدرت تولید پاجوش، اقلیم، نوع خاک، فاصله از سازه و شیوه آبیاری نیز باید بررسی شوند. برای انتخاب بذر، نهال و محصولات مورد نیاز باغچه یا باغ میتوانید از راهنمایی کارشناسان آرمان بذر سپاهان استفاده کنید تا گزینهای متناسب با شرایط منطقه و فضای در دسترس انتخاب شود.
مطالب مرتبط:
