آرمان بذر سپاهان | وارد کننده و تولید کننده کود های ارگانیک و شیمیایی
نویسنده: مدیر سایت 
نحوه تشخیص جنسیت درختان در بیشتر موارد فقط با دیدن گل ممکن است: درخت ماده گلی دارد که تخمدان (مادگی) و بعداً میوه تشکیل می‌دهد و درخت نر گل‌هایی پر از پرچم و گرده دارد که هیچ‌وقت میوه نمی‌دهد. قبل از گلدهی، روش‌های ظاهری مثل شکل برگ و تنه قابل اعتماد نیستند؛ تنها راه مطمئن برای نهال جوان، آزمایش DNA (نشانگر مولکولی) یا خرید نهال پیوندی با جنسیت مشخص است. این موضوع فقط در درختان دوپایه مثل پسته، کیوی، خرما و انجیلی‌های خاص مطرح است. در ادامه روش تشخیص را برای هر درخت جداگانه آورده‌ایم.
چرا دانستن جنسیت درخت مهم است؟
در درختان دوپایه فقط پایه ماده میوه می‌دهد. اگر باغی پر از درخت نر باشد یا درخت نر کافی برای گرده‌افشانی نداشته باشد، باغ بی‌محصول می‌ماند. یکی از دلایل رایج میوه ندادن درخت، همین ترکیب نادرست نر و ماده است.
درختان یک‌پایه، دوپایه و چندپایه
| نوع | تعریف | مثال |
|---|---|---|
| گل کامل (دوجنسی) | نر و ماده در یک گل | سیب، گلابی، هلو، زردآلو، مرکبات |
| یک‌پایه | گل نر و ماده جدا، اما روی یک درخت | گردو، فندق، بلوط |
| دوپایه | درخت نر و ماده جدا | پسته، کیوی، خرما، جینکو، سنجد تلخ (سی‌باکتورن) |
| چندپایه | درختانی با گل نر، ماده و کامل روی پایه‌های مختلف | بعضی ارقام خرمالو و توت |
در درختان یک‌پایه و گل کامل، «تشخیص جنسیت درخت» معنی ندارد؛ اگر میوه نمی‌دهند، دلیل را باید در گرده‌افشانی، سرما، تغذیه یا سن درخت جست.
نشانه‌های ظاهری برای تشخیص نر یا ماده بودن درخت
پسته
گل‌آذین نر پسته درشت‌تر، فشرده و پر از پرچم است و بعد از ریختن گرده خشک می‌شود و می‌ریزد. گل‌آذین ماده باریک‌تر و کشیده است و گل‌ها مادگی با کلاله قرمز یا سبز دارند. بعضی باغداران جوانه‌های گل نر را درشت‌تر و گردتر می‌دانند، اما این نشانه برای افراد کم‌تجربه همیشه دقیق نیست.
کیوی
گل نر کیوی پرچم‌های زیاد با بساک زرد دارد و در وسط آن تخمدان نیست. گل ماده در وسط یک تخمدان سفید و درشت با کلاله‌های شعاعی دارد و پرچم‌هایش گرده فعال ندارند.
خرما
جنسیت نخل خرما با باز شدن اسپات (غلاف گل‌آذین) معلوم می‌شود. اسپات نر کوتاه‌تر و پهن‌تر است و گل‌هایش پر از گرده سفید. اسپات ماده بلندتر و باریک‌تر است و گل‌ها گرد و سبزرنگ‌اند. پاجوش‌ها همان جنسیت نخل مادر را دارند، به همین دلیل تکثیر با پاجوش رایج است.
خرمالو
خرمالو یکی از درختانی است که می‌تواند گل نر، ماده یا هر دو را داشته باشد و این ویژگی به رقم بستگی دارد. گل‌های نر کوچک‌ترند، به‌صورت خوشه‌ای (معمولاً دو یا سه‌تایی) کنار هم باز می‌شوند و تخمدان ندارند. گل ماده بزرگ‌تر و تکی است و در وسط آن تخمدان برجسته‌ای دیده می‌شود که کاسبرگ‌های درشت دورش را گرفته‌اند. بسیاری از ارقام تجاری خرمالو فقط گل ماده دارند و بدون گرده‌افشانی هم میوه بی‌بذر می‌دهند.
توت
بیشتر توت‌ها یک‌پایه‌اند، اما بعضی ارقام و پایه‌های بذری دوپایه‌اند و فقط درخت ماده میوه می‌دهد. شاتون‌های نر بلندتر، شل و پرگرده‌اند و بعد از ریختن گرده می‌افتند؛ شاتون‌های ماده کوتاه‌تر و فشرده‌ترند و بعداً به میوه تبدیل می‌شوند. توت نر به‌خاطر نداشتن میوه، در فضای سبز شهری محبوب است، اما گرده‌اش برای افراد حساس آلرژی‌زاست.
ژینکو
درخت ژینکو دوپایه است و پایه ماده دانه‌هایی با بوی تند و ناخوشایند می‌دهد؛ به همین دلیل در فضای سبز معمولاً پایه نر کاشته می‌شود. ژینکو ممکن است ۲۰ سال یا بیشتر طول بکشد تا گل بدهد، پس برای آن تشخیص با آزمایش DNA یا خرید نهال پیوندی نر عملاً تنها راه مطمئن است.
یک نکته کلی: گل‌های نر در بسیاری از گونه‌ها گرده فراوان دارند و گاهی بوی قوی‌تری هم دارند. اما این نشانه به‌تنهایی کافی نیست و همیشه باید وجود یا نبودِ تخمدان را در گل بررسی کرد.
شکل برگ، تنه و رنگ
باورهای محلی زیادی درباره شکل برگ، رنگ پوست یا سرعت رشد درختان نر و ماده هست، ولی پشتوانه علمی محکمی برای تشخیص قطعی ندارند.
بهترین زمان برای تشخیص جنسیت درخت
زمان گلدهی در بهار. پسته معمولاً بعد از چند سال (و در دانهال‌ها گاهی دیرتر) به گل می‌رسد، کیوی پیوندی زودتر، و نخل خرمای حاصل از بذر چند سال طول می‌کشد. درختی که هنوز گل نداده، با نگاه کردن قابل تشخیص نیست.
اگر درختی دوپایه کاشته‌اید و هنوز بار نداده، فقط از روی میوه ندادن نتیجه نگیرید که نر است. صبر کنید تا گل بدهد و بعد از روی ساختار گل قضاوت کنید. دلایل دیگر میوه ندادن مثل کمبود نور، خاک ضعیف، تنش آبی، سرمازدگی گل یا نبودن گرده‌دهنده را هم بررسی کنید.
آیا می‌توان قبل از گلدهی جنسیت درخت را تشخیص داد؟
بله، اما فقط با آزمایشگاه. برای پسته، خرما، کیوی و ژینکو نشانگرهای مولکولی تعیین جنسیت (مثل نشانگرهای SCAR بر پایه PCR) توسعه یافته و بعضی آزمایشگاه‌های بیوتکنولوژی کشاورزی با نمونه برگ این آزمایش را انجام می‌دهند. راه ساده‌تر، خرید نهال پیوندی از نهالستان معتبر است که پیوندک آن از درخت با جنسیت معلوم گرفته شده است.
درختانی که جنسیت آن‌ها برای باردهی حیاتی است
| درخت | نسبت رایج نر به ماده در باغ | نکته |
|---|---|---|
| پسته | معمولاً یک پایه نر برای حدود ۸ تا ۱۲ پایه ماده | هم‌زمانی گلدهی رقم نر و ماده مهم است |
| کیوی | معمولاً یک پایه نر برای حدود ۶ تا ۸ پایه ماده | گرده‌افشانی کافی برای درشتی میوه ضروری است |
| خرما | تعداد کمی نر کافی است | گرده‌افشانی معمولاً دستی انجام می‌شود |
این نسبت‌ها راهنمای رایج‌اند و با رقم، باد و طراحی باغ تغییر می‌کنند.
آیا می‌توان درخت نر را به درخت ماده تبدیل کرد؟
جنسیت خود درخت عوض نمی‌شود، اما می‌شود درخت نر را با پیوند سرشاخه از یک درخت ماده، به درختی بارده تبدیل کرد. در پسته و کیوی این کار رایج است. حتی می‌شود یک شاخه نر روی درخت ماده نگه داشت تا گرده‌افشانی هم تأمین شود.
اشتباهات رایج در تشخیص جنسیت درختان
- قضاوت از روی برگ یا تنه قبل از گلدهی.
- کاشت دانهال بدون پیوند و امید به ماده بودن آن.
- حذف همه درختان نر باغ؛ بدون گرده، درختان ماده هم میوه نمی‌دهند.
- اشتباه گرفتن درخت گل‌نداده جوان با درخت نر.
- ناهماهنگی زمان گلدهی رقم نر و ماده.
برای تغذیه درست درختان بارده، مطالب کود NPK و مدت زمان جذب کود محلول‌پاشی را ببینید.
سؤالات متداول
از کجا بفهمم درخت پسته نر است یا ماده؟
در زمان گلدهی: گل‌آذین نر فشرده و پرگرده است و بعد از گرده‌افشانی می‌ریزد. گل‌آذین ماده کشیده‌تر است و گل‌ها مادگی دارند و میوه تشکیل می‌دهند.
درخت گردو نر و ماده دارد؟
نه. گردو یک‌پایه است و گل نر (شاتون) و گل ماده روی یک درخت هستند.
درخت انجیر نر و ماده دارد؟
انجیر سیستم خاصی دارد: انجیر نر (بز انجیر) و ماده وجود دارد، ولی بسیاری از ارقام خوراکی رایج بدون گرده‌افشانی هم میوه می‌دهند.
چند سال طول می‌کشد تا جنسیت درخت معلوم شود؟
بستگی به درخت و روش تکثیر دارد. درختان پیوندی زودتر و دانهال‌ها دیرتر به گل می‌رسند.
آیا با آزمایش برگ می‌شود جنسیت نهال را فهمید؟
برای پسته، خرما و کیوی، بله؛ آزمایشگاه‌های بیوتکنولوژی با نشانگر مولکولی این کار را انجام می‌دهند.
