Table of Contents
Toggleبرای کاشت آفتابگردان در زمین کشاورزی، بذر را وقتی دمای خاک در عمق ۵ سانتیمتری به حدود ۸ تا ۱۰ درجه رسید، در ردیفهایی با فاصله ۶۰ تا ۷۵ سانتیمتر و فاصله بوته ۲۰ تا ۳۰ سانتیمتر و در عمق ۳ تا ۵ سانتیمتر بکارید. بقیه کار، یعنی کود، آبیاری در زمان گلدهی و پر شدن دانه، کنترل علف هرز در یک ماه اول و برداشت بهموقع، تعیین میکند محصول خوبی بگیرید یا نه. در این راهنما صفر تا صد کاشت آفتابگردان را مرحله به مرحله توضیح دادهایم.

روش کاشت تخمه آفتابگردان در زمین (خلاصه کاربردی)
اگر فقط میخواهید بدانید تخمه را چطور در زمین بکارید، این خلاصه را دنبال کنید:
- بذر مناسب: برای کاشت از بذر اصلاحشده و ضدعفونیشده استفاده کنید. تخمه آجیلی (بو داده یا شور) سبز نمیشود و تخمه خام بازار هم یکنواخت سبز نمیشود.
- عمق کاشت: حدود ۳ تا ۵ سانتیمتر؛ در خاک سبک کمی عمیقتر.
- فاصله: فاصله ردیفها معمولاً ۶۰ تا ۷۵ سانتیمتر و فاصله بوتهها روی ردیف ۲۰ تا ۳۰ سانتیمتر.
- آبیاری اول: بلافاصله بعد از کاشت؛ تا سبز شدن، سطح خاک را نمناک نگه دارید و اجازه سله بستن ندهید.
- تنک کردن: در مرحله ۲ تا ۴ برگی بوتههای اضافه را حذف کنید.
زمان کاشت آفتابگردان در اصفهان و خوزستان
| منطقه | کشت بهاره | کشت دوم / تابستانه |
|---|---|---|
| اصفهان و مناطق معتدل مرکزی | اواخر فروردین تا اردیبهشت | بعد از برداشت گندم (خرداد تا اوایل تیر) |
| خوزستان | بهمن تا اسفند | مرداد تا شهریور (کشت پاییزه) |
| مناطق سردسیر | اردیبهشت تا اوایل خرداد | معمولاً توصیه نمیشود |
معیار اصلی گرمشدن خاک تا حدود ۸ تا ۱۰ درجه و گذشتن خطر سرمای دیررس است. جزئیات بیشتر مناطق را در بخش «زمان کاشت آفتابگردان در مناطق مختلف ایران» در همین مقاله آوردهایم.
گیاهشناسی آفتابگردان
آفتابگردان با نام علمی Helianthus annuus گیاهی یکساله از تیره کاسنی (مرکبه) است که بهصورت بوتهای راست و معمولاً تکساقه رشد میکند. طول دوره رشد بسته به رقم از حدود سه تا بیش از چهار ماه متغیر است. ریشه اصلی آن راست و عمیق است و میتواند از لایههای پایینتر خاک آب بگیرد؛ دلیل تحمل نسبی آفتابگردان به کمآبی همین ریشه است.
برگها بزرگ، کرکدار و زبرند. آنچه «گل» آفتابگردان مینامیم در واقع گلآذینی به نام طبق است که روی آن صدها گل ریز قرار دارند: گلهای زبانهای زرد در حاشیه و گلهای لولهای در وسط که دانه از آنها تشکیل میشود. گلهای هر طبق از حاشیه به سمت مرکز باز میشوند. بیشتر ارقام به گردهافشانی با حشرات، بهویژه زنبور عسل، وابستهاند و خودباروری کاملی ندارند؛ به همین دلیل حضور زنبور در مزرعه روی پر شدن دانه اثر مستقیم دارد. میوه آفتابگردان از نوع فندقه است که در زبان کشاورزی به آن «دانه» یا «تخمه» میگویند.
زادگاه آفتابگردان
آفتابگردان بومی آمریکای شمالی است و بومیان آن منطقه از هزاران سال پیش از دانهاش استفاده میکردند. اسپانیاییها آن را در قرن شانزدهم به اروپا بردند و ابتدا بهعنوان گیاه زینتی کاشته شد. توسعه آن بهعنوان دانه روغنی در روسیه اتفاق افتاد و ارقام پرروغن از آنجا به بقیه جهان رسیدند. امروز آفتابگردان یکی از مهمترین دانههای روغنی جهان است و در ایران هم در کنار کلزا، سویا و کنجد کشت میشود.
شرایط مناسب برای کاشت آفتابگردان
دما و اقلیم
آفتابگردان گیاهی آفتابدوست و نسبتاً مقاوم به گرما و کمآبی است. جوانهزنی در خاک سرد کند و نامنظم میشود و گیاهچه به یخبندان دیررس حساس است. گرمای شدید همزمان با گلدهی، گردهافشانی و پر شدن دانه را ضعیف میکند؛ به همین دلیل زمان کاشت را طوری تنظیم کنید که گلدهی به اوج گرمای تابستان نخورد.
خاک
خاک لومی، عمیق و زهکشدار بهترین نتیجه را میدهد. ریشه آفتابگردان عمیق است، پس شخم عمیق و نداشتن لایه سخت (کفه شخم) مهم است. pH حدود ۶ تا ۷٫۵ مناسب است و گیاه شوری کم تا متوسط را تحمل میکند. در زمینهای غرقابی و سنگین، پوسیدگی ریشه و طوقه زیاد میشود.
نور، رطوبت هوا و باد
آفتابگردان به آفتاب کامل نیاز دارد و در سایه، ساقه دراز و طبق کوچک میشود. رطوبت نسبی بالا در زمان گلدهی و رسیدن، خطر بیماریهای قارچی طبق را بالا میبرد. ارقام پابلند در برابر باد شدید آسیبپذیرند و در مناطق بادخیز بهتر است ارقام پاکوتاهتر کاشته شوند یا مزرعه بادشکن داشته باشد. دمای مطلوب رشد حدود ۲۱ تا ۲۵ درجه سانتیگراد است.
آب مورد نیاز آفتابگردان
آفتابگردان در اوایل رشد آب کمی مصرف میکند، اما از ظهور طبق به بعد مصرف آب بهسرعت بالا میرود. نیاز آبی کل فصل به اقلیم و رقم بستگی دارد و در منابع ترویجی معمولاً در حدود چند هزار متر مکعب در هکتار ذکر میشود؛ در مناطق گرم و خشک بیشتر و در کشتهای بهاره مناطق معتدل کمتر. در مقایسه با بسیاری از محصولات تابستانه مثل ذرت، نیاز آبی آن کمتر است و به همین دلیل گزینه خوبی برای مناطق کمآب است.
سمزدایی خاک توسط آفتابگردان
آفتابگردان از گیاهانی است که در گیاهپالایی (پاکسازی خاک با گیاه) استفاده میشود. این گیاه با ریشه عمیق و رشد سریع میتواند بخشی از فلزات سنگین مثل سرب، کادمیوم، روی، مس و آرسنیک را از خاک جذب و در اندامهایش انباشته کند. به همین دلیل اگر آفتابگردان را برای پاکسازی خاک آلوده کاشتهاید، دانه و بقایای آن نباید برای خوراک انسان یا دام استفاده شود.
تناوب زراعی
آفتابگردان را حداقل ۳ تا ۴ سال یکبار در یک زمین بکارید و بعد از کلزا، سویا یا لوبیا نکارید؛ این گیاهان بیماریهای قارچی مشترکی مثل اسکلروتینیا دارند. بعد از گندم و جو جایگاه خوبی است.
زمان کاشت آفتابگردان در مناطق مختلف ایران
| منطقه | زمان رایج کاشت | توضیح |
|---|---|---|
| مناطق سردسیر (آذربایجان، کردستان، همدان، اردبیل) | اواخر فروردین تا اواسط اردیبهشت | بعد از رفع خطر سرمای دیررس |
| مناطق معتدل (اصفهان، فارس، تهران، خراسان) | فروردین تا اردیبهشت؛ کشت دوم بعد از گندم در خرداد تا اوایل تیر | در کشت دوم از ارقام زودرس استفاده کنید |
| شمال کشور (گلستان، مازندران) | کشت بهاره در فروردین؛ کشت تابستانه بعد از برداشت گندم | رطوبت بالا خطر بیماریهای قارچی را بیشتر میکند |
| مناطق گرم جنوب (خوزستان و مشابه) | اواخر زمستان (بهمن تا اسفند) | تا گلدهی قبل از گرمای شدید اردیبهشت تمام شود |
این تاریخها تقریبی است؛ برای رقم و شهرستان خودتان توصیه مرکز خدمات جهاد کشاورزی منطقه را هم بگیرید.
آمادهسازی زمین قبل از کاشت
- آزمون خاک: قبل از هر چیز از خاک نمونه بگیرید تا مقدار کود فسفر و پتاس را حدسی تعیین نکنید.
- شخم: شخم پاییزه یا شخم بهاره به عمق ۲۵ تا ۳۰ سانتیمتر، بعد دیسک و تسطیح. بستر بذر باید نرم و بدون کلوخ درشت باشد.
- کود پایه: کود فسفره و پتاسه طبق آزمون خاک، و حدود یکسوم تا نیمی از کود نیتروژن، قبل از کاشت با خاک مخلوط میشود. کود دامی پوسیده هم ساختمان خاک را بهتر میکند.
- کنترل علف هرز پیش از کاشت: در صورت نیاز علفکش پیشکاشت مجاز برای آفتابگردان را طبق برچسب مصرف کنید.
مراحل کاشت آفتابگردان قدم به قدم
۱. انتخاب رقم و بذر
دو گروه اصلی داریم: آفتابگردان روغنی (دانه ریز و سیاه) و آجیلی (دانه درشت و راهراه). برای تولید روغن از هیبریدهای روغنی و برای بازار تخمه از ارقام آجیلی استفاده کنید. بذر را از فروشنده معتبر و ضدعفونیشده بخرید؛ بذر برداشتشده از مزرعه هیبریدی، در نسل بعد یکنواخت نیست.
۲. تراکم و فاصله کاشت
| مورد | آفتابگردان روغنی | آفتابگردان آجیلی |
|---|---|---|
| فاصله ردیف | ۶۰ تا ۷۵ سانتیمتر | ۷۰ تا ۷۵ سانتیمتر |
| فاصله بوته روی ردیف | ۲۰ تا ۲۵ سانتیمتر | ۲۵ تا ۳۵ سانتیمتر |
| عمق کاشت | ۳ تا ۵ سانتیمتر (در خاک خشک و سبک تا ۶ سانتیمتر) | ۴ تا ۶ سانتیمتر |
در شرایط دیم یا آب محدود، تراکم را کمتر بگیرید. تراکم بیش از حد ساقه را باریک و طبق را کوچک میکند و خطر خوابیدگی را بالا میبرد.
مقدار بذر و تراکم نهایی در هکتار
برای آفتابگردان روغنی، مقدار بذر بسته به درشتی بذر و قوه نامیه معمولاً حدود ۸ تا ۱۲ کیلوگرم در هکتار است و تراکم نهایی رایج حدود ۵۰ تا ۷۰ هزار بوته در هکتار. ارقام آجیلی تراکم کمتری میخواهند. اگر متراکم کاشتهاید، در مرحله ۲ تا ۴ برگی تنک کنید و بوتههای ضعیف را حذف کنید تا فاصله نهایی رعایت شود.
کشت دوم آفتابگردان بعد از گندم
در مناطقی که بعد از برداشت گندم و جو فرصت کافی تا سرمای پاییز هست، آفتابگردان کشت دوم رایجی است. برای این کار ارقام زودرس انتخاب کنید (مثلاً رقم ایرانی آذرگل یا هیبریدهای زودرسی که برای منطقه شما توصیه شدهاند). بقایای گندم را مدیریت کنید، یک شخم سبک یا دیسک بزنید و بلافاصله بکارید؛ هر روز تأخیر یعنی رسیدن محصول به هوای سرد و مرطوب پاییز.
۳. روش کاشت
کاشت با ردیفکار (ترجیحاً پنوماتیک) بهترین یکنواختی را دارد. در کشت جوی و پشتهای، بذر را در یکسوم بالایی پشته بکارید تا با آبیاری اول زیر آب نرود. اگر دستی میکارید، در هر کپه ۲ تا ۳ بذر بگذارید و در مرحله ۴ تا ۶ برگی، یک بوته قوی نگه دارید.
۴. آبیاری اول
آبیاری بعد از کاشت باید سبک و یکنواخت باشد. در خاکهای سلهبند، آبیاری دوم را زود بدهید تا سله سخت نشود؛ سله یکی از دلایل اصلی سبز نشدن یکنواخت آفتابگردان است.
برنامه کودی آفتابگردان
مقدار دقیق کود فقط با آزمون خاک تعیین میشود. اصول کلی این است:
| مرحله | کود | نکته |
|---|---|---|
| قبل از کاشت | فسفر و پتاس طبق آزمون خاک + بخشی از نیتروژن | با خاک مخلوط شود |
| مرحله ۸ تا ۱۰ برگی | سرک نیتروژن (اوره) | همراه با آبیاری؛ از سرک دیرهنگام بعد از گلدهی پرهیز کنید |
| قبل از ظهور طبق و گلدهی | محلولپاشی بور و روی در صورت کمبود | کمبود بور باعث بدشکلی طبق و پوکی دانه میشود |
اگر کود کامل محلولپاشی میکنید، راهنمای کود NPK و مطلب مدت زمان جذب کود محلولپاشی را بخوانید تا زمان سمپاشی و آبیاری بعدی را درست تنظیم کنید.
برنامه کودی با محصولات آرمان بذر
اگر از محصولات آرمان بذر استفاده میکنید، برنامه زیر یک الگوی رایج است. مقدار دقیق را بر اساس آزمون خاک و دستور برچسب تعیین کنید.
| زمان مصرف | روش مصرف | نوع کود | عناصر |
|---|---|---|---|
| آمادهسازی زمین قبل از کاشت | خاکی | سولفات پتاسیم و اوره فسفات آرمافرت | نیتروژن، فسفر، پتاسیم، گوگرد |
| مرحله ۲ تا ۴ برگی | آبیاری / محلولپاشی | هومی استار / سیفر استار | هیومیک و فولویک اسید، پتاسیم / عصاره جلبک، آمینواسید |
| قبل از گلدهی | آبیاری / محلولپاشی | NPK ۲۰-۲۰-۲۰ / کلات آهن و روی تانسو | نیتروژن، فسفر، پتاسیم / آهن، روی |
| باز شدن غنچه | آبیاری / محلولپاشی | گوگرد مایع تانسو / پتاسیم ۴۵٪ مایع / ایگل | گوگرد، پتاسیم، هیومیک اسید |
| پر شدن دانه | آبیاری / محلولپاشی | NPK ۱۲-۱۲-۳۶ / آمین استار | پتاسیم بالا، آمینواسید |
- نیتروژن اضافه درصد روغن دانه را کم میکند.
- گوگرد در مرحله پر شدن دانه به درصد و کیفیت روغن کمک میکند.
- قبل از مخلوط کردن کودها با هم یا با سم، سازگاری را بررسی کنید.
گردهافشانی و نقش زنبور عسل
چون بیشتر ارقام آفتابگردان برای تشکیل دانه به گردهافشانی حشرات نیاز دارند، قرار دادن کندوی زنبور عسل در کنار مزرعه در زمان گلدهی، پر شدن دانه و یکنواختی طبق را بهتر میکند. در دوره گلدهی از حشرهکشهای خطرناک برای زنبور استفاده نکنید و اگر سمپاشی ضروری است، آن را عصر و با ترکیبات کمخطر انجام دهید.
آبیاری آفتابگردان در مراحل مختلف
آفتابگردان در اوایل رشد تحمل کمآبی را دارد، اما سه مرحله حساس است: کمی قبل از ظهور طبق (غنچه ستارهای)، گلدهی و پر شدن دانه. تنش آبی در این سه مرحله بیشترین افت عملکرد و درصد روغن را ایجاد میکند. در آبیاری قطرهای (تیپ) مصرف آب و علف هرز بین ردیفها کمتر میشود. آبیاری را حدود دو تا سه هفته قبل از برداشت قطع کنید.
داشت: علف هرز، آفات و بیماریها
- علف هرز: مهمترین دوره، ۴ تا ۶ هفته اول بعد از سبز شدن است. کولتیواتور بین ردیفها همراه با خاکدهی پای بوته هم علف هرز را کم میکند و هم ساقه را محکمتر میکند. در بعضی مناطق گل جالیز (اوروبانش) مشکل جدی است؛ تناوب و رقم مقاوم بهترین راه است.
- آفات: کرم طوقبر در مرحله گیاهچه، کرم غوزه و پروانه طبق در زمان گلدهی، و پرندگان در زمان رسیدن.
- بیماریها: پوسیدگی سفید (اسکلروتینیا)، سفیدک داخلی، زنگ و پوسیدگی ذغالی در تنش گرما و خشکی. تناوب، تراکم مناسب و بذر ضدعفونیشده پایه پیشگیری است.
اگر سم و کود را با هم در یک مخزن میریزید، حتماً جدول اختلاط سموم با کود را چک کنید.
زمان و روش برداشت آفتابگردان
وقتی پشت طبق از سبز به زرد و بعد قهوهای روشن تغییر رنگ داد و براکتهها قهوهای شدند، محصول رسیده است. برداشت با کمباین معمولاً وقتی شروع میشود که رطوبت دانه به حدود ۱۲ تا ۱۵ درصد رسیده باشد؛ دانه برای انبار باید تا حدود ۹ تا ۱۰ درصد خشک شود. اگر دیر برداشت کنید، ریزش دانه و خسارت پرنده زیاد میشود. در برداشت دستی، طبقها را جدا کرده و رو به آفتاب خشک کنید، بعد بکوبید. دانه را با رطوبت پایین و در جای خنک و خشک انبار کنید.
برداشت ارقام پابلند و پاکوتاه
ارقام پاکوتاه و هیبریدهای روغنی معمولاً با کمباین مجهز به هد مخصوص آفتابگردان برداشت میشوند. در ارقام پابلند و آجیلی که ارتفاعشان زیاد است، برداشت اغلب دستی است: طبقها را با بخشی از ساقه میبرند، چند روز رو به آفتاب خشک میکنند و بعد دانه را جدا میکنند. برای محافظت از طبقهای آجیلی در برابر پرندگان، بعضی کشاورزان در اواخر دوره روی طبق کیسه توری میکشند.
اشتباهات رایج در کاشت آفتابگردان
- کاشت در خاک سرد و مرطوب که سبز شدن را نامنظم میکند.
- تراکم بیش از حد به امید محصول بیشتر.
- کاشت پشت سر هم آفتابگردان یا بعد از کلزا و سویا.
- قطع آب در زمان گلدهی و پر شدن دانه.
- مصرف زیاد نیتروژن که رشد رویشی و خوابیدگی را زیاد و درصد روغن را کم میکند.
- بیتوجهی به کمبود بور در خاکهای آهکی.
سؤالات متداول درباره کاشت آفتابگردان
آفتابگردان چند روزه برداشت میشود؟
بسته به رقم و منطقه، ارقام زودرس حدود ۹۰ تا ۱۰۰ روز و ارقام دیررس تا حدود ۱۳۰ روز یا بیشتر بعد از کاشت به برداشت میرسند.
بهترین فاصله کاشت آفتابگردان چقدر است؟
برای آفتابگردان روغنی معمولاً ردیف ۶۰ تا ۷۵ سانتیمتر و بوته ۲۰ تا ۲۵ سانتیمتر. برای ارقام آجیلی فاصله بوته را بیشتر بگیرید.
آیا آفتابگردان را میشود کشت دوم بعد از گندم کاشت؟
بله، در بسیاری از مناطق معتدل و شمال کشور رایج است، به شرط اینکه رقم زودرس انتخاب شود و تا قبل از سرمای پاییز برسد.
چرا طبق آفتابگردان پوک است؟
دلایل رایج: تنش آبی یا گرمای شدید در گلدهی، کمبود بور، کمبود حشرات گردهافشان و تراکم بیش از حد. نگه داشتن کندوی زنبور عسل در کنار مزرعه به گردهافشانی کمک میکند.
آفتابگردان چند بار آبیاری میخواهد؟
عدد ثابتی ندارد و به خاک و اقلیم بستگی دارد. مهم این است که در سه مرحله قبل از ظهور طبق، گلدهی و پر شدن دانه تنش آبی نبیند.
آرمان بذر سپاهان | وارد کننده و تولید کننده کود های ارگانیک و شیمیایی